Barana lafa qonnaa dhibanta 74 kilaastaraan facaasee, callaa kuntaala miiliyona 195 argachuuf eeggacha kan jiru; Oromiyaa

Barri baranaa gama hundaanuu lammiilee biyyattiitiif bara xiiqii isa seenaa keessatti yoomiyyuu hindagatamne, bara hamaafi bara qormaataati. Bara dhugaan ummata biyyattii bal’aa itti dhokattee sobni garee muraasaa qilleensa Addunyaa itti to’atte, bara burjaajiifi bara amajajiiti.

Yeroo dhibbaan keessaafi alaa biyyattii diiguu qilee qarqaraan gahe kanatti waan hundaan of danda’uuf tattaafachuun immoo dhimma dinagdeedhaan of danda’uu qofa osoo hintaane, dhimma birmadummaa ofii kabachiifachuuti.

Hojiiwwan dhiibbaa biyyoota alaa dandamachuuf hojjataman keessaa immoo misoomni qonnaa isa guddaafi murteessaadha.

Osoo lafa qotamu qabnuu haala itti qotamuufi waan qotamuu malu wallaaluudhaan midhaanrra ciifnee gargaarsa midhaaniitiif faranjii jala harka qabuun biyya kanatti waan baratameedha.

Biyyoota Addunyaarratti yeroo duraatiif qonna eegalan keessaa ishii tokko kan taate Itoophiyaanis, teknolojii qonnaa yerorraa yerootti fooyya’aa adeemu waliin osoo hinadeemin hanga har’aatti qonnuma gaafa jalqabaa, sangoota lamaa walitti hidhanii maarashaan qotan keessaa guutummaatti bahuu hindandeenye.

Biyyootni gaafa Itoophiyaan hojii qonnaa eegaltu hinuumamne hedduu yeroo har’aa qonna hammayyaafi makaaniizdi ta’etti fayyadamanii waan omishaniif ofirra darbanii biyyoota akka Itoophiyaa hedduuf gargaarsa midhaan nyaataa taasisaa jiru.

Waggootni kurnan darban akka biyyaatti yeroo warraaqsi qonnaa ittifufe ta’us, bu’aan seektara qonnaarratti waggoota sadeen darban galmaa’e seenaa keessatti isaan duraa ta’uu qaamotni hedduu irratti waliigalu.

Keessattuu sosochiin qonnaafi bu’aan damee kanarraa argamaa jiru seektara qonnaa biyya kanaatiif seenaa haaraa kan galmeessiseedha.

Kanaanis omishaafi omishitummaa hektaara tokko irraa kuntalaa 28.17 irraa tures gara hektaaraan kuntaala 36.7 tti guddisuun danda’amuu ragaan Biiroo Qonnaafi Qabeenya Uumamaa Oromiyaarraa argame ni mul’isa.

Garbuu biiraa omishuun yeroo ammaa fedhii warshaa naannoo Oromiyaa guutumaatti guutuun kan danda’ame yemmuu ta’u, yeroo gabaabaa keessatti immoo fedhii akka biyyaatti jiru guutuudhaan gabaa alaatiif erguuf hojjatamaa jira.

Gama biraatiin immoo Oromiyatti bara 2014tti omisha qamadii bonaatiin lafa hektaara 607,800 misoomsuuf karoorfameera.

Kanarraayis omisha qamadii kuntaala miiliyoona 26.3 argachuuf karoorfamuusaa Biiroon Qonnaafi Qabeenya Uumamaa Oromiyaa dhiheenyatti ibsuun ni yaadatama. Qonna gannaatiin immoo akka Oromiyaatti lafti hektaara miiliyoona 6.3 ta’u ni qotama.

Kanaafis  galteen barbaachisaa waan ta’eef barana hanqinni xaa’oo qonnaan bulaa akka hinqunnamneef tattaaffii bal’aan taasifamaa tureera. Fedhiin qonnaan bulaan xaa’ootti fayyadamuurratti qabu yeroorraa yerootti dabalaa deemaa kan jiru ta’uunsaas hubannoo keessa galmee hojjatamaa kan tureedha.

Hojiin qonnaa gannaa kun kaayyoowwan gugoddoo afur kan qaban yemmuu ta’u, wabii nyaataa mirkaneessuun, omishoota alaa galan kan  biyya keessaatiin bakka buusuun, omisha ala ergiif oolan omishuufi damee kanaan immoo carraa hojii olaanaa ta’e hawaasa baadiyyaatiif uumuun kaayyoowwan eegaman ta’uu ibsu.

Kaayyoowwan guguddoo hojii misooma qonnaatiin qabaman kanneen bu’ura taasifachuunis qonna gannaa kanaan biqiltuu bunaa biiliyoona tokko dhaabuuf karoorfamus ragaan Biiroo Qonnaafi Qabeenya Uumamaa Naannichaa ni mul’isa.

Barri xumurame gama seektara qonnaatiin hojiin seena qabeessa ta’e kan itti hojjatame ta’uu kan eeru ragaan Biiroo Qonnaafi Qabeenya Umamaa Oromiyaa, hojii baratamaa qonna gannaa qofa ture bira darbamee gara qonna bonaatti galamuusaatiin jijjiirama dinagdee biyyaa keessatti agarsiisuun danda’amuu agarsiisa.

Barri qonnaa darbe hojiin “ni danda’ama” jedhanii yaaduuf namatti ulfaatan hedduun kan itti milkaa’an ta’uu eeranii, kun immoo kutannoo gaggeessaa sadarkaan jiruufi hirmaannaa qonnaan bulaatiin kan dhugoome ta’uus ni kaasu.

Kun immoo kutannoon gaggeessitoota sadarkaadhaan jiranii kaka’uumsa ummataatiin deeggaramnaan wanti hindanda’amne kan jiru ta’uu agarsiisa.

Bu’aan seektara qonnaa keessatti waggoota lamaafi sadeen darbanitti galmaa’aa jiran immoo irra jireessaan kan deeggaramaa jiru hojiiwwan misooma jallisiitiin yemmuu ta’u, osoo projektiiwwan jallisii hedduun hojjatamuu baatanii bu’aan amma argamaa jiru waan yaadamuu miti.

Osoo jallisiin jiraachuu baatee omishni qamadii tibba bonaatiif jennee qophatti karoorfannu kunis waan yaadamuu miti.

Bara omishaa 2013/14  akka naannoo Oromiyaatti Callaan Kuntaalli miiliyoonni 195 ol ni eegama jedhame.

Jilli Ministira Muummee RFDI Abiyyi Ahmadiin durfame aanaalee Godina Arsii lama keessatti omisha qamadii kilaastaraan misoomaa jiru daaw’ateera.

Barana omisha waliigalaa keessaa dhibbantaan 74 ol kilaastaraan kan misoome ta’uu Pirezdaantiin Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Shimallis Abdiisaa himaniiru.

Daaw’annicharrattis pirezdaantonni naannolee sagaliifi kantiibaawwan bulchiinsa magaalaa lameenii argamaniiru.

Barana akka naannoo Oromiyaatti lafa kana dura hinmisoomne gara omishaatti galchuun  bu’aa gaariin argameera jedhame.

Jiraattonni naannawa sulula qiinxamaa deeggersa seeftineetiin jiraataa ture amma garuu gara omishaatti erga seenanii ofirra darbuun gabaa biyyaalessaatiif qamadii dhiheessaa jiraachuu qonnaan bultoonni godinichaa ibsaniiru.

Hektaara tokkorraa callaa kuntaala 70 hanga 80  argataa jiraachuu qonnaan bultoonni kunneen himaniiru.

Waan ta’eefis lafti bal’aaniifi omisha jallisiitiin misoomuuf mijataa ta’e hundi gara misooma jallisiitti akka galaniif karoorri qabames guutummaatti gara hojii qabatamaatti galaa waan jiruuf yeroon Itoophiyaan midhaan nyaataatiin of danda’uu bira dabartee kanneen birootiif deeggartu fagoo miti.

Qonnaan bulaan hundi teknolojiiwwan qonnaa haaraa bahanitti sirnaan akka fayyadamuuf raawwataa hanga gaggeessatti inistitiyuutiiwwan qorannoo qonnaa heddu dhama’uusaaniitiin amma immoo hawaasni bu’aa teknolojii baree fedhiin itti fayyadamuuf qabu dabaluusaatiin hojii fedhii kanaan walgitu raawwachuuf  murteessaa ta’a.

Milkiiwwaniifi bu’aawwan teknolojii qonnaatti gargaaramuuhaan baroota muraasa darban kanniinitti galmaa’uu eegale itti fufsiisuudhaan seenaa haaraa galmeessuun kan danda’amu immoo hirmaannaan qaamota dhimmichi ilaaluu hundi bifa guutuu ta’een yoo jiraate qofa ta’uus ibsaniiru.

Seenaa hojii qonnaa keessatti milkiin akka bara qonnaa isa darbeetti argame takkaa argamee kan hinbeekne ta’uutu himama. Iccitiinsaas kutannoo hoggansa olaanaa hanga dakaatti jiru ta’uudha.

Keessattuu bu’aawwan qorannoodhaan bahan sirnaan funaananii gama hojii qonnaatti galchuutiin bu’aa qabatamaan damee qonnaarratti akka argamuuf shoorri hooggantootni Biiroo Qonnaafi Qabeenya Uumamaa Oromiyaatiin hojjatamaa tures fakkeenyummaadhaan kan ka’uudha.

Rakkoo guddaan seektara qonnaa biyyattii keessatti waggoota hedduuf mul’ataa ture tokko teknolojii qonnaa haaraa bahanitti sirnaan fayyadamuu dhabuu ture. Hojiin barana sadarkaa Oromiyaatti biirichaan hojjatame immoo hudhaa kana kan cabse duwwaa osoo hintaane, seektaroota qonnaa akka biyyaatti jiran hundaafuu akka moodelaatti kan fudhatamuu danda’uudha.

Biyya kanatti rakkoo qorannoo gaggeessuu osoo hintaane, rakkoo bu’aa qorannootti fayyadamuutu jira. Ilaalchi kun bakka guutummatti hincabnetti immoo seektara qonnaa biyyattii guutummaatti jijjiiruun ulfaataa ta’a.

Waggoota sadeen darbanitti wanti seektarri qonnaa Oromiyaa taasisaa ture ilaalcha baratamaa kana keessaa guutummatti bahuurratti kan xiyyeeffate waan tureef yeroo ammaa sanyiiwwan akka biyyaatti baay’ee barbaadaman; qamadiifi garbuu bonaatiif ganna omishuun ofirra darbee waan biyyattii sooruu danda’u omishuun danda’amaa jira.

waggoota kurnan lamaan darbanitti dinagdeen biyyattii qonnaan durfamaa tureefi boodarratti immoo gara indaastiriin durfamuutti ce’e keessatti ga’een qonnaa olaanaa ture.

Omishaafi omishtummaa dabaluudhaan keessattuu akaakuuwwan midhaanii barbaadamoo ta’aniifi biyya alaatii galaa turan biyya keessatti omishuu sadarkaa danda’amerra gahuun milkii seektara qonnaa waggoota sadeen darbaniiti.

Walumaagalatti, dhiibbaa biyyoota alaa jalaa karaan itti bahamu inni duraafi guddichi midhaan nyaataatiin of danda’uu waan ta’eef xiyyeeffannoon damee qonnaatiif kenname cimee ittifufuu qaba.

Bayyanaa Ibraahimiin

BARIISAA SANBATAA Onkoloolessa 6 Bara 2014

Recommended For You

About the Author: wendimagegn